Arapça Dil Bilgisi - 15

Mefûlun mutlak, fiil cümlelerinde fiilin kendi kökünden türetilen, fiilin anlamını pekiştiren, ya da fiilin nasıl ve ne şekilde yapıldığını açıklayan veya kaç kez yapıldığını bildiren mansûb mastardır.

Mefulun mutlakMefulun bihFailFiil
فَهْماًالدَّرْسَخالدٌفَهِمَHalit dersi iyice anladı.

Fiilin kökünden türetilen, fiilin anlamını pekiştiren (te’kit eden) ve fiilden sonra mastar olarak gelen mefûlun mutlak daima mufred, mansûb ve belirsizdir.
Bu mastarlar sulâsi fiillerden türetilebileceği gibi, mezîd fiillerden de türetilebilir.
Fiilin anlamını pekiştiren mef‘ûlun mutlak Türkçeye “şüphesiz, gerçekten, tam, muhakkak, iyi, iyice, çok” şeklinde çevrilebilir.

Fiilin yapılış biçimini bildiren mefûlun mutlak ya isim tamlaması ya da sıfat tamlaması şeklinde gelir ve tabii ki mansûbdur.
Bu tür mef‘ûlun mutlaklar Türkçeye “gibi, şeklinde, -ce, aynı…gibi, tıpkı…gibi, tam” biçiminde çevrilebilir.

  • 1. İsim tamlaması olarak gelen ve fiilin yapılış biçimini bildiren mef‘ûlun mutlak:
  • 2. Sıfat tamlaması olarak gelen ve fiilin yapılış biçimini bildiren mef‘ûlun mutlak:

Fiilin sayısını, yani kaç kez yapıldığını bildiren mefûlun mutlak, fiilin “ فَعْلَةً ” kalıbındaki mastarından elde edilir.
Fiilin sayısını bildiren mef‘ûlun mutlak Türkçeye “kere, defa, kez” biçiminde çevrilebilir; “Kaç kez?” “Kaç defa?” gibi soruların cevabıdır.
Daima mansûbdur; mufred (tekil), tesniye (ikil) veya cem’ (çoğul) olarak gelebilir.

  • 1. Mufred (tekil) biçimi:
  • 2. Tesniye (ikil) biçimi:
  • 3. Cemi (çoğul) biçimi:

  • a. Sıfat tamlaması şeklinde gelen mefûlun mutlakta bazen mastar zikredilmez, sadece sıfatı söylenir.
    Böyle bir cümlede sıfat mefûlun mutlak yerine geçer.
    Bu tür kelimeler için “mefûlun mutlakın yerine geçen” veya “sözde mefûlun mutlak” anlamında Arapçada “nâ’ibu’l-mef‘ûli’l-mutlak” denir.
    Sözde mef‘ûlun mutlak da tıpkı gerçeği gibi daima mansûbdur.

  • b. Ayrıca “ بَ عضْ-ُ كُلُّ ” gibi kelimeler, bazen cümlenin fiilinden türetilmiş mastara muzâf olmak suretiyle gerçek mefûlun mutlakın yerine geçerler ve mansûb olurlar.
    Bu durumdaki kelimelere de “mef‘ûlun mutlakın yerine geçen” veya “sözde mef‘ûlun mutlak” anlamında “nâ’ibu’l-mef‘ûli’l-mutlak” denir.
    Kendilerinden sonra kullanılan fiilin mastarı ise muzâfun ileyh (tamlayan) durumunda olduklarından mecrûr olur.

  • c. Mef‘ûlun mutlak yukarıda geçenlerin yanı sıra fiillin eş anlamlısının mastarıyla da yapılabilir.
    Bu durumdaki kelimeler de “sözde mef‘ûlun mutlak” (nâ’ibu’l-mef‘ûli’l-mutlak)’tırlar ve daima mansûbdurlar.

Arapçada fiil cümlelerinde fiilin oluş nedenini açıklayan belirsiz (nekira) mastarlar mefûlun leh olarak isimlendirilir.
Bu mefûle, mefûlun lieclih veya mef‘ûlun min eclih adı da verilir.
Cümlede mefûlun lehi bulmak son derece kolaydır.
Bunun için fiile “neden, niçin” sorularını sormamız yeterlidir.
Bu mastar daima belirsiz ve mansûb olarak kullanılır ve Türkçeye “…için, -mek için, sebebiyle, -den dolayı” diye çevrilebilir.

Mefûlun leh’in iki tür kullanımı söz konusudur:

    1. Mef‘ûlun lehin harf-i cersiz kullanımı:

Mefûlun lehin harfi cersiz olarak kullanılabilmesi için aşağıdaki şartların sağlanması gerekir.
1. Mef‘ûlun leh, cümledeki fiilin mastarı dışında bir mastar olmalıdır.
2. Bu mastar, eylemin gerçekleşmesinin nedeni olmalıdır, yani yükleme yöneltilen “niçin?” ve “neden?” sorularına cevap vermelidir.
3. Belirsiz (nekira) olmalıdır.
4. Herhangi bir isme muzâf olmamalıdır.
5. Fiilin fâili ile mef‘ûlun lehteki eylemin sahibi aynı olmalıdır.

  • 2. Harf-i cerli kullanımı:
  • Yukarıda belirtilen şartların var olmadığı durumlarda mastar olan sözcük başına genellikle sebep bildiren ( لِ ) harf-i cerini almak suretiyle, bu kez ya belirlilik takısı ( ال ) ile kullanılarak veya bir isme muzâf olarak mefûlun leh olur.
    Harf-i cerden dolayı lafzan mecrûr olan mefûlun leh, mahallen mansûb olarak irâb edilir.

    Arapçada, fiil cümlelerinde fiilin gerçekleştiği zamanı veya mekânı bildiren mansûb isim, yer veya zaman zarfları veya zarf öbekleri mef‘ûlun fîh olarak adlandırılır.
    Dolayısıyla fiile “nerede”, “ne zaman” gibi sorular sorulduğunda alınan cevap o cümlenin mefûlun fîhidir.







    http://2kelime.com/     -     [email protected]