Arapça Fiil - 8

Arapçada Misâl Fiiller

Mu‘tell fiiller grubunun ilk ögesi misâl fiillerdir.
İlk harfi, yani fâu’l-fi‘l’i illetli olan fiillere misal fiiller denir.
Misâl fiiller bu illetli harfin vav ( و ) ya da ye ( ي ) oluşuna göre ikiye ayrılır:
• İlletli olan ilk harf vâv ise bu fiile misâl-i vâvî, وَجَدَ (buldu) وَصَلَ / (vardı, ulaştı) / وَقَفَ (durdu) gibi.
• İlletli olan ilk harf ye ise bu fiile misâl-i yâ’î adı verilir.
يَسُرَ (kolaylaştı) / يَنَعَ (olgunlaştı) gibi.
Şimdi sırasıyla bu fiillerin mâzî ve muzâri çekimlerini inceleyelim.

Misâl-i Vâvî’nin Mâzî Çekimi

Misâl fiilin mâzî (di’li geçmiş zaman) çekimi tıpkı sâlim bir fiilin mâzî çekimi gibidir.
وَجَدَ örneğinde bunu görelim:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ وَجَدواهُما وَجَداهُوَ وَجَدَGâib
Onlar buldularO ikisi bulduO bulduGâib
هُنَّ وَجَدْنَهُما وَجَدَتاهِيَ وَجَدَتْGâibe
Onlar buldularO ikisi bulduO bulduGâibe
أَنْتُمْ وَجَدْتُمْأَنْتُما وَجَدْتُماأَنْتَ وَجَدْتَMuhâtab
Sizler buldunuzSiz ikiniz buldunuzSen buldunMuhâtab
أَنْتُنَّ وَجَدْتُنَّأَنْتُما وَجَدْتُماأَنْتِ وَجَدْتِMuhâtaba
Sizler buldunuzSiz ikiniz buldunuzSen buldunMuhâtaba
نَحْنُ وَجَدْناأَنا وَجَدْتُMutekellim
Biz buldukBen buldumMutekellim

Şimdi misâl fiilin mâzî formu ile kurulu aşağıdaki cümlelerin i‘râbını yapalım:

وَصَلَتْ القافِلَةُ إِلى الصَّحْراءِKafile çöle ulaştı.
وَصَلَتْ : Mâzî fiil (misâl), üçüncü tekil şahıs, dişil.
القافِلَةُ : Fâil, merfû, ref alâmeti sondaki damme.
إِلى : Harf-i cer
الصَّحْراءِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
وَقَفَ التِّلْمِيذُ أمامَ المَسْجِدِÖğrenci câminin önünde durdu.
وَقَفَ : Mâzî fiil (misâl), üçüncü tekil şahıs, eril.
التِّلْمِيذُ : Fâil, merfû, ref alâmeti sondaki damme.
أمامَ : Zarf, aynı zamanda muzâf.
المَسْجِدِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.

Misâl-i Vâvî'nin Muzâri Çekimi

Misâl-i vâvîler genellikle 2. kalıptandır ve 2. kalıptan olan misâl-i vâvilerin muzârilerinde baştaki vâv düşer.
Bundan sonra muzâri çekime tıpkı sâlim bir fiildeki gibi devam edilir.
يَجِدُيَوْجِدُوَجَدَ
يَصِليَوْصِلُوَصَلَ

Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ يَجِدونَهُما يَجِدانِهُوَ يَجِدُGâib
Onlar buluyorlar, bulurlarO ikisi buluyor, bulurO buluyor, bulurGâib
هُنَّ يَجِدْنَهُما تَجِدانِهيِ تَجِدُGâibe
Onlar buluyorlar, bulurlarO ikisi buluyor, bulurO buluyor, bulurGâibe
أَنْتُمْ تَجِدونَأَنْتُما تَجِدانِأَنْتَ تَجِدُMuhâtab
Sizler buluyorsunuz, bulursunuzSiz ikiniz buluyorsunuz, bulursunuzSen buluyorsun, bulursunMuhâtab
أَنْتُنَّ تَجِدْنَأَنْتُما تَجِدانِأَنْتِ تَجِدينَMuhâtaba
Sizler buluyorsunuz, bulursunuzSiz ikiniz buluyorsunuz, bulursunuzSen buluyorsun, bulursunMuhâtaba
نَحْنُ نَجِدُأَنا أَجِدُMutekellim
Biz buluyoruz, buluruzBen buluyorum, bulurumMutekellim
Misâl fiillerin olumsuz çekimleri de tıpkı sahîh fiillerin olumsuz çekimleri gibidir.
Daha önceki bölümlerde de değinildiği gibi mâzî olumsuz çekiminde fiilin başına ما ; muzâri olumsuz çekiminde fiilin başına لا veya ما olumsuzluk edatları getirilir.
Şimdi yapısında olumsuz muzâri formda misâl fiil içeren bir cümlenin i‘râbını yapalım:
الأطِبّاءُ لا يَعِدونَ النّاسَ بالمُعْجِزَةِDoktorlar insanlara mucize vaat etmiyorlar.
الأطِبّاءُ : Mubteda, merfû, ref alâmeti sondaki damme.
لا : Lâ en-nâfiye
يَعِدونَ : Bu fiil ile başlayan cümle, fiil cümlesi olarak mubtedanın haberidir, mahallen merfûdur (çünkü cümlelerin i‘râbı mahallendir);
يَعِدونَ : Muzâri fiil (misâl), üçüncü çoğul şahıs, eril, fâili bitişik zamir olan vâvu’l-cemâ‘a.
النّاسَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.
بِ : Harf-i cer
المُعْجِزَةِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
Misâl-i yâ’îlerin mâzî ve muzâri çekimi tıpkı sâlim bir fiilin mâzî ve muzâri çekimi gibidir.
Misâl-i vâvîden farklı olarak misâl-i yâ’înin muzârisinde illet harfi düşmez.
Örneğin;
Kolaylaşmak, kolay olmakيَيْسُرُيَسُرَ
Olgunlaşmakيَيْنَعُيَنَعَ
Kurumakيَيْبَسُيَبِسَ

Misâl Fiillerde Emir ve Nehiy Çekimi

Misâl Fiilin Emr-i Hâzır Çekimi

Misâl-i vâvî olan وَجَدَ (buldu) fiilinden emr-i hâzır kipi elde etmek istediğimizde, yine sulâsî fiillerde emr-i hâzır kipinin bulunuşuna ilişkin yolu izlememiz gerekmektedir.
Buna göre:
1. Fiilin ikinci şahıs muzârisi (eril) alınır: أنْتَ تَجِدُ
2. Baştaki muzâraat harfi atılır: جِدُ
3. Baştaki muzâraat harfi atıldıktan sonra ardından gelen harf okunabildiği için başa elif harfi getirilmez.
4. Son işlem olarak fiilin sonu cezm edilir: جِدْ
Emr-i hâzır bulma kuralını, ikinci şahsa ait diğer formlar üzerinde de uygulayacak olursak, şöyle bir sonuç elde ederiz:
جِدَاأنْتُما تَجِدانِ
جِدُواأنْتُمْ تَجِدونَ
جِدِيأنْتِ تَجِدينَ
جِدَاأنْتُما تَجِدانِ
جِدْنَأنْتُّ تَجِدْنَ
Buna göre, وَجَدَ fiilinin emr-i hâzır kipinin çekimini şu şekilde düzenleyebiliriz:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
أَنْتُمْ جِدُواأَنْتُما جِداأَنْتَ جِدْMuhâtab
Sizler bulunuzSiz ikiniz bulunSen bulMuhâtab
أَنْتُنَّ جِدْنَأَنْتُما جِداأَنْتِ جِديMuhâtaba
Sizler bulunuzSiz ikiniz bulunSen bulMuhâtaba

Misâl Fiilin Nehy-i Hâzır Çekimi

Nehy-i hâzır çekiminin kuralını artık biliyorsunuz.
( وَجَدَ ) fiilinin nehy-i hâzır çekimini ilgili şahıslar için aşağıdaki gibi yaparız.
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
أَنْتُمْ لا تَجِدُواأَنْتُما لا تَجِداأَنْتَ لا تَجِدْMuhâtab
Sizler bulmayınızSiz ikiniz bulmayınSen bulmaMuhâtab
أَنْتُّ لا تَجِدْنَأَنْتُما لا تَجِداأَنْتِ لا تَجِديMuhâtaba
Sizler bulmayınızSiz ikiniz bulmayınSen bulmaMuhâtaba

Misâl Fiilin Emr-i Gâib Çekimi

Emr-i gâibin üçüncü şahıslara dönük emir kipi olduğunu ve nasıl yapıldığını artık biliyorsunuz.
Şimdi وَجَدَ fiilinin emr-i gâib çekimini aşağıdaki tabloda inceleyelim.
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ لِيَجِدُواهُما لِيَجِداهُوَ لِيَجِدْGâib
Onlar bulsunlarO ikisi bulsunO bulsunGâib
هُنَّ لِيَجِدْنَهُما لِتَجِداهِيَ لِتَجِدْGâibe
Onlar bulsunlarO ikisi bulsunO bulsunGâibe

Misâl Fiilin Nehy-i Gâib Çekimi

Şimdi وَجَدَ fiilinin nehy-i gâib çekimini görelim:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هم لا يَجِدواهما لا يَجِداهو لا يَجِدْGâib
Onlar bulmasınlarO ikisi bulmasınO bulmasınGâib
هُنّ لا يَجِدْنَهما لا تَجِداهِي لا تَجِدْGâibe
Onlar bulmasınlarO ikisi bulmasınO bulmasınGâibe
Şimdi örnek cümlelerle bu çekimlerin tümünü daha iyi kavrayalım:
Emr-i Hâzır
جِدْ الفَرْقَ بَيْنَ الصُّورتَيْنِ!İki resim arasındaki farkı bul!
جِدْ : Emr-i hâzır, ikinci tekil şahıs, eril.
الفَرْقَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.
بَيْ : Zarf , aynı zamanda muzâf.
الصُّورتَيْنِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti ي, çünkü ikil bir kelime.
Nehy-i Hâzır
لا تَقِفْ في مُنْتَصَفِ الطّريقِ!Yolun ortasında durma!
لا : Lâ en-nâhiye
تَقِفْ : Muzâri fiil, ikinci tekil şahıs, eril, başındaki lâ en-nâhiye’den dolayı meczûm, cezm alâmeti sondaki sukûn.
في : Harf-i cer
مُنْتَصَفِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, aynı zamanda muzâf.
الطّريقِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
Emr-i Gâib
لِيَصِلوا إلى الحَلِّ في وَقْتٍ قَريبٍ!Yakın zamanda çözüme ulaşsınlar!
لِ : Lâmu’l-emr
يَصِلوا : Muzâri fiil, üçüncü çoğul şahıs, eril, başındaki lâmu’l emr’den dolayı meczûm, cezm alâmeti sondaki nûn harfinin düşmesi.
إلى : Harf-i cer
الحَلِّ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
في : Harf-i cer
وَقْتٍ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, aynı zamanda mevsûf.
وَقْتٍ) : قَريبٍ ) ’in sıfatı, dolayısıyla onun gibi tekil, eril, belirsiz ve mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
Nehy-i Gâib
لا يقَعُوا في الفَخِّ!Tuzağa düşmesinler!
لا : Lâ en-nâhiye
يقَعُوا : Muzâri fiil, üçüncü çoğul şahıs, eril, başındaki lâ en-nâhiye’den dolayı meczûm, cezm alâmeti nûn’un hazfi (nûn’un düşürülmesi), fâ‘il bitişik zamir vâv (vâvu’l-cemâ‘a).
في : Harf-i cer
الفَخِّ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.





http://2kelime.com/     -     tkuzan@gmail.com