Arapça Fiil - 7

Mehmûz Fiillerin Mâzî ve Muzâri Çekimi

Sahîh fiiller grubunun üçüncü ögesi olan Mehmûz fiiller, yapısında hemze bulunan fiillerdir.
Mehmûz fiiller, hemzenin fiilin başında, ortasında veya sonunda oluşuna göre üçe ayrılırlar.
İlk harfi, yani fâu’l-fi‘l’i hemzeli olan fiillere mehmûzu’l-fâ (örneğin: أَكَلَ );
orta harfi, yani ‘aynu’l-fi‘l’i hemzeli olan fiillere mehmûzu’l-‘ayn (örneğin: سَأَلَ );
son harfi, yani lâmu’l-fi‘l’i hemzeli olan fiillere de mehmûzu’l-lâm (örneğin: قَرَأ ) adı verilir.
Hangi türden olursa olsun mehmûz fiillerin mâzî ve muzâri çekimleri, tıpkı sâlim bir fiilin mâzî ve muzâri çekimi gibidir.

Mehmûzu’l-fâ’nın Mâzî Çekimi

Mehmûzu’l-fâ türünden bir fiil olan أَكَلَ fiili, birinci kalıptandır.
Mâzî ve muzâri çekimi aşağıdaki gibidir.
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ أَكَلواهُما أكلاَهُوَ أَكلَGâib
Onlar yedilerO ikisi yediO yediGâib
هُنَّ أَكَلْنَهُما أَكَلَتاهِيَ أَكَلَتْGâibe
Onlar yedilerO ikisi yediO yediGâibe
أَنْتُمْ أَكَلْتُمْأَنْتُما أَكَلْتُماأَنْتَ أَكَلْتَMuhâtab
Sizler yedinizSiz ikiniz yedinizَSen yedinMuhâtab
أَنْتُنَّ أَكَلْتُنَّأَنْتُما أكَلْتُماأَنْتِ أَكَلْتِMuhâtaba
Sizler yedinizSiz ikiniz yedinizَSen yedinMuhâtaba
نَحْنُ أَكَلْناأَنا أَكَلْتُMutekellim
Biz yedikBen yedimMutekellim

أَكَلَ المَرِيضُ الطّعامَHasta yemeği yedi.
أَكَلَ : Mâzî fiil (mehmûz), üçüncü tekil şahıs, eril.
المرَيضُ : Fâil, merfû, ref alâmeti sondaki damme.
الطّعامَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.

Mehmûzu’l-fâ’nın Muzâri Çekimi

Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ يَأْكُلونَهُما يَأْكُلانِهُو يَأْكُلُGâib
Onlar yiyorlar, yerlerO ikisi yiyor, yerO yiyor, yerGâib
هُنَّ يَأْكُلْنَهُما تَأْكُلانِهِي تَأْكُلُGâibe
Onlar yiyorlar, yerlerO ikisi yiyor, yerO yiyor, yerGâibe
أَنْتُمْ تَأْكُلونَأَنْتُما تَأْكُلانِأَنْتَ تَأْكُلُMuhâtab
Sizler yiyorsunuz, yersinizSiz ikiniz yiyorsunuz, yersinizSen yiyorsun, yersinMuhâtab
أَنْتُنَّ تَأْكُلْنَأَنْتُما تَأْكُلانِأَنْتِ تَأْكُلينMuhâtaba
Sizler yiyorsunuz, yersinizSiz ikiniz yiyorsunuz, yersinizSen yiyorsun, yersinMuhâtaba
نَحْنُ نَأْكُلُأَنا آكُلُMutekellim
Biz yiyoruz, yerizBen yiyorum, yerimMutekellim

لا يأْكُلُ الطّالِبُ الغَداءَ في المَدْرَسَةِÖğrenci, öğle yemeğini okulda yemiyor.
لا : Olumsuzluk edatı
يأْكُلُ : Muzâri fiil (mehmûz), üçüncü tekil şahıs, eril.
الطّالِبُ : Fâil, merfû, ref alâmeti sondaki damme.
الغَداءَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.
في : Harf-i cer
المَدْرَسةِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.

Mehmûzu’l-lâm’ın Mâzî Çekimi

Mehmûzu’l-lâm türünde olan قَرَأَ fiili tıpkı sâlim bir fiil gibi çekilir.
Mâzî çekimi aşağıdaki gibidir.
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ قَرَؤواهُما قَرَآ (قَرَأا)هُوَ قَرَأَGâib
Onlar okudularO ikisi okuduO okuduGâib
هُنَّ قَرَأْنَهُما قَرَأَتاهِيَ قَرَأَتْGâibe
Onlar okudularO ikisi okuduO okuduGâibe
أَنْتُمْ قَرَأْتُمْأَنْتُما قَرَأْتُماأَنْتَ قَرَأْتَMuhâtab
Sizler okudunuzSiz ikiniz okudunuzَSen okudunMuhâtab
أَنْتُنَّ قَرَأْتُنَّأَنْتُما قَرَأْتُماأَنْتِ قَرَأْتِMuhâtaba
Sizler okudunuzSiz ikiniz okudunuzَSen okudunMuhâtaba
نَحْنُ قَرَأْناأَنا قَرَأْتُMutekellim
Biz okudukBen okudumMutekellim

قَرَأَ الإمامُ صَفْحَتَيْنِ مِن القُرْآنِ الكَريمِİmam, Kur’ân-ı Kerîm’den iki sayfa okudu
قَرَأ : Mâzî fiil (mehmûz), üçüncü tekil şahıs, eril.
الإمامُ : Fâil, merfû, ref alâmeti sondaki damme.
صَفْحَتَيْنِ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki “ ي - ye”, çünkü ikil bir isim.
من : Harf-i cer
القُرْآنِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
القُرْآنِ : الكَريمِ ’nin sıfatıdır, dolayısıyla onun gibi tekil, eril, belirli ve mecrûrdur.

Mehmûzu’l-lâm’ın Muzâri Çekimi

قَرَأَ fiili üçüncü kalıptandır. Muzâri çekimi aşağıdaki gibidir.
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ يَقْرَؤونَهُما يَقْرَآنِهُوَ يَقْرَأُGâib
Onlar okuyorlar, okurlarO ikisi okuyor, okurO okuyor, okurGâib
هُنَّ يَقْرَأْنَهُما تَقْرَآنِهِيَ تَقْرَأُGâibe
Onlar okuyorlar, okurlarO ikisi okuyor, okurO okuyor, okurGâibe
أَنْتُمْ تَقْرَؤونَأَنْتُما تَقْرَآنِأَنْتَ تَقْرَأُMuhâtab
Sizler okuyorsunuz, okursunuzSiz ikiniz okuyorsunuz, okursunuzSen okuyorsun, okursunMuhâtab
أَنْتُنَّ تَقْرَأْنَأَنْتُما تَقْرَآنِأَنْتِ تَقْرَئِينَMuhâtaba
Sizler okuyorsunuz, okursunuzSiz ikiniz okuyorsunuz, okursunuzSen okuyorsun, okursunMuhâtaba
نَحْنُ نَقْرَأُأَنا أقْرَأُMutekellim
Biz okuyoruz, okuruzBen okuyorum, okurumMutekellim

تَقْرَأُ البِنْتُ العِراقِيَّةُ قَصَصَ الأَنْبِياءِIraklı kız, peygamberlerin kıssalarını okuyor.
تَقْرَأُ : Muzâri fiil (mehmûz), üçüncü tekil şahıs, dişil.
البِنْتُ : Fâil, merfû, ref alâmeti sondaki damme.
البِنْتُ : العِراقِيَّةُ ’nun sıfatıdır, dolayısıyla onun gibi tekil, dişil, belirli ve merfûdur.
قِصَصَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha; ayrıca muzâf.
الأَنْبِياءِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.

Mehmûz Fiillerde Emir ve Nehiy Çekimi

Mehmûz Fiilin Emr-i Hâzır Çekimi

Mehmûzu’l-fâ olan أَكَلَ (yedi) fiilinden emr-i hâzır kipi elde etmek istediğimizde, yine sulâsî fiillerde emr-i hâzır kipinin bulunuşuna ilişkin yolu izlememiz gerekmektedir.
Buna göre:
1. Fiilin ikinci şahıs muzârisi (eril) alınır: أنْتَ تَأْكُلُ
2. Baştaki muzâraat harfi atılır: أْكُلُ
3. Baştaki muzâraat harfi atıldıktan sonra ardından gelen harf okunamadığı için başa elif harfi getirilir.
‘Aynu’l-fiil dammeli olduğu için bu elif damme ile harekelenir.
4. Son işlem olarak fiilin sonu cezm edilir: اُأْكُلْ .
Hemzenin yazım kuralı uyarınca (kendisinden önceki hareke damme olduğundan) artık elif üzerinde değil, vav üzerinde yazılır: اُؤْكُلْ
Günlük hayatta çok sık kullanılan أَكَلَ fiilinin اُؤْكُلْ u’kul biçimindeki emir formu ve أَكَلَ ile aynı yapı ve kalıpta olan أَخَذَ (aldı) fiilinin اُؤْخُذْ biçimindeki emir formu telaffuz zorluğu dolayısıyla çoğu zaman hemzeli ilk heceleri atılmak suretiyle كُلْ kul ve خُذْ huz biçiminde kullanılır.
Kur’ân-ı Kerîm’de de sadece bu formlarıyla yer alırlar.
(Bkz. örneğin Bakara Sûresi, 35, 57-58, 63 ve 93. ayetler; Nisâ Sûresi, 4 ve 71. ayetler; Meryem Sûresi, 12 ve 26. ayetler; Araf Sûresi 31. ayet; Tevbe Sûresi 103. ayet)
Emr-i hâzır bulma kuralını, ikinci şahsa ait diğer formlar üzerinde de uygulayacak olursak, şöyle bir sonuç elde ederiz:
كُلااُؤْكُلاأنْتُما تَأْكُلانِ
كُلوااُؤْكُلُواأنْتُمْ تَأْكُلونَ
كُلياؤُكْ لُيِ أنْتِ تَأْكُلينَ
كُلااُؤْكُلاأنْتُما تَأْكُلانِ
كُلْنَاُؤْكُلْنَأنْتُّ تَأْكُلْنَ

Buna göre, أكَلَ fiilinin emr-i hâzır kipinin çekimini şu şekilde düzenleyebiliriz:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
أَنْتُمْ كُلواأَنْتُما كُلاأَنْتَ كُلْMuhâtab
Sizler yiyinizSiz ikiniz yiyinSen yeMuhâtab
أَنْتُنَّ كُلْنَأَنْتُما كُلاأَنْتِ كُليMuhâtaba
Sizler yiyinizSiz ikiniz yiyinSen yeMuhâtaba

Burada mehmûzu’l-‘ayn’ın emir çekimine de kısaca değinmemiz yerinde olacaktır.
Örneğin سَأَلَ (sordu) fiilinden emr-i hâzır kipi elde etmek istediğimizde, yine sulâsî fiillerde emr-i hâzır kipinin bulunuşuna ilişkin yolu izlememiz gerekmektedir.
Buna göre:
1. Fiilin ikinci şahıs muzârisi (eril) alınır: أنْتَ تَسْأَلُ
2. Baştaki muzâraat harfi atılır: سْأَلُ
3. Baştaki muzâraat harfi atıldıktan sonra ardından gelen harf okunamadığı için başa elif harfi getirilir.
‘Aynu’l-fiil fethalı olduğu için bu elif kesra ile harekelenir.
4. Son işlem olarak fiilin sonu cezm edilir: اِسْأَلْ
Buna göre, سَأَلَ fiilinin emr-i hâzır kipinin çekimini şu şekilde düzenleyebiliriz:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
أَنْتُمْ اِسْأَلواأَنْتُما اِسْأَلاأَنْتَ اِسْأَلْMuhâtab
Sizler sorunuzSiz ikiniz sorunSen sorMuhâtab
أَنْتُنَّ اِسْأَلْنَأَنْتُما اِسْئَلاأَنْتِ اِسْئَليMuhâtaba
Sizler sorunuzSiz ikiniz sorunSen sorMuhâtaba
Son harfi hemzeli olan (mehmûzu’l-lâm) قَرَأَ fiilinin emr-i hâzır çekimini de aşağıdaki tabloda inceleyelim.
Emr-i hâzır kuralına göre:
1. Fiilin ikinci şahıs muzârisi (eril) alınır: أَنْتَ تَقْرَأُ
2. Baştaki muzâraat harfi atılır: قْرَأُ
3. Baştaki muzâraat harfi atıldıktan sonra ardından gelen harf okunamadığı için başa elif harfi getirilir.
‘Aynu’l-fiil fethalı olduğu için bu elif kesra ile harekelenir.
4. Son işlem olarak fiilin sonu cezm edilir: اِقْرَأْ
Buna göre üçüncü kalıptan olan قَرَأَ fiilinin emr-i hâzır kipinin çekimini şu şekilde düzenleyebiliriz:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
أَنْتُمْ اِقْرَؤواأَنْتُما اِقْرَآأَنْتَ اِقْرَأْMuhâtab
Sizler okuyunuzSiz okuyunSen okuMuhâtab
أَنْتُنَّ اِقْرَأْنَأَنْتُما اِقْرَآأَنْتِ اِقْرَئِيMuhâtaba
Sizler okuyunuzSiz okuyunSen okuMuhâtaba

Mehmûz Fiilin Nehy-i Hâzır Çekimi

Nehy-i hâzır çekiminin kuralını artık biliyorsunuz:
İkinci şahıs muzâri formun başına “lâ en-nâhiye – nehiy lâ’sı” getirilmek suretiyle yapılır.
“Nehiy lâ’sı”nın muzâri fiili cezm ettiğini hatırlayalım.
Şimdi أكَلَ fiilinin nehy-i hâzır çekimini ilgili şahıslar için yapalım:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
أَنْتُمْ لا تَأْكُلواأَنْتُما لا تَأْكُلاأَنْتَ لا تَأْكُلْMuhâtab
Sizler yemeyinizSiz ikiniz yemeyinSen yemeMuhâtab
أَنْتُنَّ لا تَأْكُلْنَأَنْتُما لا تَأْكُلاأَنْتِ لا تَأْكُليMuhâtaba
Sizler yemeyinizSiz ikiniz yemeyinSen yemeMuhâtaba
Burada mehmûzu’l-‘ayn’ın nehiy çekimine de kısaca değinmemiz yerinde olacaktır.
سَأَلَ fiilinin nehy-i hâzır çekimi aşağıdaki gibidir:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
أَنْتُمْ لا تَسْأَلواأَنْتُما لا تَسْأَلاأَنْتَ لا تَسْأَلْMuhâtab
Sizler sormayınızSiz ikiniz sormayınSen sormaMuhâtab
أَنْتُنَّ لا تَسْأَلْنَأَنْتُما لا تَسْأَلاأَنْتِ لا تَسْأَليMuhâtaba
Sizler sormayınızSiz ikiniz sormayınSen sormaMuhâtaba
Bir mehmûzu’l-lâm olan قَرَأَ fiilinin nehy-i hâzır kipinin çekimi ise şu şekildedir:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
أَنْتُمْ لا تَقْرَؤواأَنْتُما لا تَقْرَآأَنْتَ لا تَقْرَأْMuhâtab
Sizler okumayınSiz ikiniz okumayınSen okumaMuhâtab
أَنْتُنَّ لا تَقْرَأْنَأَنْتُما لا تَقْرَآأَنْتِ لا تَقْرَئِيMuhâtaba
Sizler okumayınSiz ikiniz okumayınSen okumaMuhâtaba

Mehmûz Fiilin Emr-i Gâib Çekimi

Emr-i gâibin üçüncü şahıslara dönük emir kipi olduğunu ve nasıl yapıldığını artık biliyorsunuz.
Şimdi أكَلَ fiilinin emr-i gâib çekimini aşağıdaki tabloda inceleyelim:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ لِيَأْكُلواهُما لِيَأْكُلاهُوَ لِيَأْكُلْGâib
Onlar yesinlerO ikisi yesinO yesinGâib
هُنَّ لِيَأْكُلْنَهُما لِتَأْكُلاهِيَ لِتَأْكُلْGâibe
Onlar yesinlerO ikisi yesinO yesinGâibe
Şimdi سَأَلَ fiilinin emr-i gâib çekimini aşağıdaki tabloda inceleyelim:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ لِيَسْأَلواهُما لِيَسْأَلاهُوَ لِيَسْأَلْGâib
Onlar sorsunlarO ikisi sorsunO sorsunGâib
هُنَّ لِيَسْأَلْنَهُما لِتَسْألاهِيَ لِتَسْأَلْGâibe
Onlar sorsunlarO ikisi sorsunO sorsunGâibe
Şimdi de قَرَأَ fiilinin emr-i gâib çekimini aşağıdaki tabloda inceleyelim:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ لِيَقْرَؤواهُما لِيَقْرَآهُوَ لِيَقْرَأْGâib
Onlar okusunlarO ikisi okusunO okusunGâib
هُنَّ لِيَقْرَأْنَهُما لِتَقْرَآهِيَ لِتَقْرَأْGâibe
Onlar okusunlarO ikisi okusunO okusunGâibe

Mehmûz Fiilin Nehy-i Gâib Çekimi

Şimdi أكَلَ fiilinin nehy-i gâib çekimini görelim:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هم لا يَأْكُلواهما لا يَأْكُلاهو لا يَأْكُلْGâib
Onlar yemesinlerO ikisi yemesinO yemesinGâib
هُنّ لا يَأْكُلْنَهما لا تَأْكُلاهِي لا تَأْكُلْGâibe
Onlar yemesinlerO ikisi yemesinO yemesinGâibe
Şimdi سَأَلَ fiilinin nehy-i gâib çekimini görelim:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هم لا يَسْأَلواهما لا يَسْأَلاهو لا يَسْأَلْGâib
Onlar sormasınlarO ikisi sormasınO sormasınGâib
هُنّ لا يَسْأَلْنَهما لا تَسْأَلاهِي لا تَسْأَلْGâibe
Onlar sormasınlarO ikisi sormasınO sormasınGâibe
Şimdi قَرَأَ fiilinin nehy-i gâib çekimini görelim:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هم لا يَقْرَؤواهما لا يَقْرَآهو لا يَقْرَأْGâib
Onlar okumasınlarO ikisi okumasınO okumasınGâib
هُنّ لا يَقْرَأْنَهما لا تَقْرَآهِي لا تَقْرَأْGâibe
Onlar okumasınlarO ikisi okumasınO okumasınGâibe
Şimdi emir ve nehiy türünden fiillerle kurulmuş aşağıdaki cümlelerin i‘râbını yapalım:
Emr-i Hâzır
! كُلْ مِن كُلِّ فَواكِهِ الصَّيْفِBütün yaz meyvelerinden ye!
كُلْ : Emr-i hâzır, ikinci tekil şahıs, eril; fâil gizli zamir (أنتَ)
مِن : Harf-i cer
كُلّ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, aynı zamanda muzâf.
فَواكِهِ : Muzâfu’n ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, aynı zamanda muzâf.
الصَّيْفِ : Muzâfu’n ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
Nehy-i Hâzır
لا تَأْكُلُوا لَحْمَ الْحِنْزيرِ!Domuz eti yemeyiniz!
لا : Lâ en-nâhiye
تَأْكُلُوا : Muzâri fiil, ikinci çoğul şahıs, eril, başındaki lâ en-nâhiye’den dolayı meczûm, cezm alâmeti nûn’un hazfi (düşürülmesi); fâil fiile bitişik özne zamiri vâvu’l-cemâ’a.
لَحْمَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha, aynı zamanda muzâf.
الْحِنْزيرِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
Emr-i Gâib
لِتَقْرَأْ القُرْآنَ كُلَّ ليلةٍHer gece Kur’ân okusun!
لِ : Lâmu’l-emr
تَقْرَأْ : Muzâri fiil, üçüncü tekil şahıs, dişil, başındaki lâmu’l emr’den dolayı meczûm, cezm alâmeti sondaki sükûn, fâ‘il gizli zamir (هي)
القُرْآنَ : Mef‘ûlu’n bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.
كُلَّ : Muzâf
ليلةٍ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
Nehy-i Gâib
! لا يَأْمُرْوا الناسَ بِالمُنْكَرِİnsanlara kötülüğü emretmesinler!
لا : Lâ en-nâhiye
يَأْمُرْوا : Muzâri fiil, üçüncü çoğul şahıs, eril, başındaki lâ en-nâhiye’den dolayı meczûm, cezm alâmeti nûn’un hazfi (düşürülmesi); fâil fiile bitişik özne zamiri vâvu’l-cemâ’a.
الناسَ : Mef‘ûlu’n bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.
بِ : Harf-i cer
المُنْكَرِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.





http://2kelime.com/     -     tkuzan@gmail.com