Arapça Fiil - 6

Mudaaf Fiilin Mâzî ve Muzâri Çekimi

Sahîh fiiller grubunun ikinci ögesi olan Mudaaf fiiller, yapısında şedde bulunan sulâsî fiillerdir.
Bu fiillerin ikinci ve üçüncü harfleri, yani ‘aynu’l fiili ve lâmu’l-fiili aynı harftir:
عَدَّ / مَرَّ / شَدَّ / فَرَّ / مَدَّ fiilleri gibi.
mudaaf fiilin mâzî yapısı, örneğin 1. kalıptan olan مَدَّ fiilinin yapısı incelendiğinde, bunun aslının فَعَلَ formunda مَدَدَ olduğu görülür.
Aynı olan iki harf (bu örnekte iki dâl harfi) yan yana gelince, tek harfe indirgenip, yazılmayan harf ve harekesi yerine şedde kullanılmıştır.
Yapılan bu işleme Arapçada idgâm denir.

Mudaaf Fiilin Mâzî Çekimi

Mudaaf fiilin mâzî (di’li geçmiş zaman) çekimi, sâlim fiilin mâzî çekiminden pek farklı değildir.
Özellikle 3. çoğul şahıs dişil formundan itibaren idgâm çözülmek suretiyle (yani şeddeyi kaldırıp aynı harfi yan yana kullanarak) yapılan fiilin çekimi, tıpkı sâlim fiilin mâzî çekimi gibidir.
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ مَدّواهُما مَدّاهُوَ مَدَّGâib
Onlar uzattılarO ikisi uzattıO uzattıGâib
هُنَّ مَدَدْنَهُما مَدَّتاهِيَ مَدَّتْGâibe
Onlar uzattılarO ikisi uzattıO uzattıGâibe
أَنْتُمْ مَدَدْتُمْأَنْتُما مَدَدْتُماأَنْتَ مَدَدْتَMuhâtab
Sizler uzattınızSiz ikiniz uzattınızSen uzattınMuhâtab
أَنْتُنَّ مَدَدْتُنَّأَنْتُما مَدَدْتُماأَنْتِ مَدَدْتِMuhâtaba
Sizler uzattınızSiz ikiniz uzattınızSen uzattınMuhâtaba
نَحْنُ مَدَدْنا أَنا مَدَدْتُMutekellim
Biz uzattıkBen uzattımMutekellim

Şimdi mudaaf fiilin mâzî formuyla kurulu aşağıdaki cümlelerin i‘râbını yapalım:
مدَّ رَسولُ اللهِ يدَ العَوْنِ للفُقَراءِResûlullah fakirlere yardım eli uzattı.
مدَّ : Mâzî fiil (mudaaf ), üçüncü tekil şahıs, eril.
رسولُ : Fâ‘il, merfû, ref alâmeti sondaki damme, aynı zamanda muzâf.
اللهِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
يدَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha, ayrıca muzâf.
العَوْنِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
لِ : Harf-i cer
الفُقراءِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
صَبَبْتُ الماءَ في حَوْضِ الاِسْتِحْمامِ Suyu küvete döktüm.
صَبَبْتُ : Mâzî fiil (mudaaf ), birinci tekil şahıs, faili bitişik zamir tâu’l-muteharrike ( تُ )
الماءَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.
في : Harf-i cer
حَوْضِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, aynı zamanda muzâf.
الاِسْتِحْمامِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.

Mudaaf Fiilin Muzâri Çekimi

Mudaaf fiilin muzâri formu, sâlim fiilin muzâri formundan farklıdır.
İkinci ve üçüncü harflerin (‘aynu’l-fi‘l’in ve lâmu’l-fi‘l’in) aynı olması dolayısıyla tek harfe indirgenip şeddelenmesi (idgâm) sonucu, muzâride en önemli hareke olan ‘aynu’l-fi‘l’in harekesi fâu’l- fi‘l’e aktarılır.
Dolayısıyla mudaaf fiillerin muzârilerinde ‘aynu’l-fi‘l’lerin harekeleri birinci harfin, yani fâu’l- fi‘l’in üstünde görünür.
Örnek:
مَدَّ .1 fiili birinci kalıptandır. Dolayısıyla aslı ( مَدَدَ - يَمْدُدُ ) biçimindedir.
İdgâm uygulandığında mâzî formu مَدَّ olurken, muzâri formu يَمُدُّ biçimini alır.
فَرَّ . 2 fiili ikinci kalıptandır. Dolayısıyla aslı ( فَرَرَ - يَفْرِرُ ) biçimindedir.
İdgâm uygulandığında mâzî formu فَرَّ olurken, muzâri formu يَفِرُّ biçimini alır.
مَلَّ . 3 fiili dördüncü kalıptandır. Dolayısıyla aslı ( مَلِلَ - يَمْلَلُ ) biçimindedir.
İdgâm uygulandığında mâzî formu مَلَّ olurken, muzâri formu يَمَلُّ biçimini alır.
Mudaaf fiilin muzârisindeki bu yapısal fark kavrandıktan sonra, herhangi bir mudaaf fiilin muzâri çekiminin, sâlim bir fiilin muzâri çekiminden pek bir farkı olmadığını fark edeceksiniz.
Birinci kalıptan olan مَدَّ fiilinin muzâri çekimi
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ يَمُدّونَهُما يَمُدّانِهُوَ يمُدُّGâib
Onlar uzatıyorlar, uzatırlarO ikisi uzatıyor, uzatırO uzatıyor, uzatırGâib
هُنَّ يَمُدْنَ / يَمْدُدْنَهُما تَمُدّانِهِيَ تَمُدُّGâibe
Onlar uzatıyorlar, uzatırlarO ikisi uzatıyor, uzatırO uzatıyor, uzatırGâibe
أَنْتُمْ تَمُدّونَأَنْتُما تَمُدّانِأَنْتَ تَمُدُّMuhâtab
Sizler uzatıyorsunuz, uzatırsınızSiz ikiniz uzatıyorsunuz, uzatırsınızSen uzatıyorsun, uzatırsınMuhâtab
أَنْتُنَّ تَمُدْنَ / تَمْدُدْنَأَنْتُما تَمُدّانِأَنْتِ تَمُدّينَMuhâtaba
Sizler uzatıyorsunuz, uzatırsınızSiz ikiniz uzatıyorsunuz, uzatırsınızSen uzatıyorsun, uzatırsınMuhâtaba
نَحْنُ نَمُدُّأَنا أَمُدُّMutekellim
Biz uzatıyoruz, uzatırızBen uzatıyorum, uzatırımMutekellim
Şimdi mudaaf fiilin muzâri formu ile kurulu aşağıdaki cümlenin i‘râbını yapalım:
البَنَاتُ يَشْمُمْنَ رائِحَةَ الأَزْهارِ الْجَميلَةِ في الْحَدِيقَةِKızlar, bahçedeki güzel çiçeklerin kokusunu kokluyorlar.
البَنَاتُ : Mubteda, merfû, ref alâmeti sondaki damme.
يَشْمُمْنَ : Bu fiil ile başlayan cümle, fiil cümlesi olarak mubtedanın haberidir, mahallen merfûdur (çünkü cümlelerin i‘râbı mahallendir)
يَشْمُمْنَ : Muzâri fiil, üçüncü çoğul şahıs, dişil, fâili bitişik zamir nûnu’n-nisve ( ن ) , (Bu fiili يَشُمْنَ biçiminde da kullanmak mümkündü!).
رائِحَةَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha, ayrıca muzâf.
الأَزْهارِ : Muzâfun ileyh, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, aynı zamanda mevsûf.
الأَزْهارِ : الْجَميلَةِ ’nin sıfatı, dolayısıyla onun gibi, belirli, mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra; mevsûfu olan الأَزْهارِ gayr-ı âkil çoğul formunda olduğu için tekil dişil kabul edildiğinden sıfatı olan الْجَميلَةِ de tekil, dişil.
في : Harf-i cer
الْحَدِيقَةِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.

Mudaaf Fiilin Olumsuz Çekimi

Mâzî Olumsuz
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ ما مَدّواهُما ما مَدّاهُوَ ما مَدَّGâib
Onlar uzatmadılarO ikisi uzatmadıO uzatmadıGâib
هُنَّ ما مَدَدْنَهُما ما مَدَّتاهِيَ ما مَدَّتْGâibe
Onlar uzatmadılarO ikisi uzatmadıO uzatmadıGâibe
أَنْتُمْ ما مَدَدْتُمْأَنْتُما ما مَدَدْتُماأَنْتَ ما مَدَدْتَMuhâtab
Sizler uzatmadınızSiz ikiniz uzatmadınızSen uzatmadınMuhâtab
أَنْتُنَّ ما مَدَدْتُنَّأَنْتُما ما مَدَدْتُماأَنْتِ ما مَدَدْتِMuhâtaba
Sizler uzatmadınızSiz ikiniz uzatmadınızSen uzatmadınMuhâtaba
نَحْنُ ما مَدَدْناأَنا ما مَدَدْتُMutekellim
Biz uzatmadıkBen uzatmadımMutekellim
Mudaaf fiilin olumsuz mâzisi ile kurulan bir cümlenin i‘râbını yapalım:
ما فَرَرْتُ مِن المَدْرَسَةِ Okuldan kaçmadım.
ما : Mâ en-nâfiye
فَرَرْتُ : Mâzî fiil, birinci tekil şahıs, fâ‘il bitişik zamir olan tâu’l-muteharrike ( ت )
من : Harf-i cer
المَدْرَسَةِ : Mecrûr, cer alâmeti sonundaki kesra.

لَمْ ile Olumsuz Mâzî

لَمْ ’in bir cezm edatı olduğunu, sadece muzâri fiilin başında kullanıldığını ve muzâri fiilin anlamını olumsuz mâzîye çevirdiğini biliyorsunuz.
Şimdi bir mudaaf fiilin لَمْ ile kullanımında, nasıl meczûm olduğunu bir tabloda görelim:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ لَمْ يَمُدّواهُما لَمْ يَمُدّاهُوَ لَمْ يَمُدَّ (لَمْ يَمْدُدْ)Gâib
Onlar uzatmadılarO ikisi uzatmadıO uzatmadıGâib
هُنَّ لَمْ يَمُدْنَ/ لَمْ يَمْدُدْنَهُما لَمْ تَمُدّاهِي لَمْ تَمُدَّGâibe
Onlar uzatmadılarO ikisi uzatmadıO uzatmadıGâibe
أَنْتُمْ لَمْ تَمُدّواأَنْتُما لَمْ تَمُدّاأَنْتَ لَمْ تَمُدَّ (لَمْ تَمْدُدْ)Muhâtab
Sizler uzatmadınızSiz ikiniz uzatmadınızSen uzatmadınMuhâtab
أَنْتُنَّ لَمْ تَمُدْنَ/ لَمْ تَمْدُدْنَأَنْتُما لَمْ تَمُدّاأَنْتِ لَمْ تَمُدّيMuhâtaba
Sizler uzatmadınızSiz ikiniz uzatmadınızSen uzatmadınMuhâtaba
نَحْنُ لَمْ نَمُدَّأَنا لَمْ أَمُدَّMutekellim
Biz uzatmadıkBen uzatmadımMutekellim
Şimdi aşağıdaki cümlenin i‘râbını yapalım:
لَمْ أمُرَّ بِهذه المدَينَةِ Bu şehre uğramadım.
لَمْ : Cezm edatı, muzâri fiili cezm eder ve anlamını olumsuz mâzîye çevirir.
أمُرَّ : Muzâri fiil, meczûm, cezm alâmeti sondaki fetha, çünkü mudaaf fiil, fâili gizli zamir olan ( أنا )
بِ : Harf-i cer
هذه : İşaret sıfatı (ismu’l-işâra), mahallen mecrûr, çünkü mebnî.
المدَينَةِ : Muşârun ileyh, mecrûr (çünkü işaret sıfatına uymak zorunda), cer alâmeti sondaki kesra.
Muzâri Olumsuz
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ لا يَمُدّونَهُما لا يَمُدّانِهُوَ لا يمُدُّGâib
Onlar uzatmıyorlar, uzatmazlarO ikisi uzatmıyor, uzatmazO uzatmıyor, uzatmazGâib
هُنَّ لا يَمُدْنَ / لا يَمْدُدْنَهُما لا تَمُدّانِهِيَ لا تَمُدُّGâibe
Onlar uzatmıyorlar, uzatmazlarO ikisi uzatmıyor, uzatmazO uzatmıyor, uzatmazGâibe
أَنْتُمْ لا تَمُدّونَأَنْتُما لا تَمُدّانِأَنْتَ لا تَمُدُّMuhâtab
Sizler uzatmıyorsunuz, uzatmazsınızSiz ikiniz uzatmıyorsunuz, uzatmazsınızSen uzatmıyorsun, uzatmazsınMuhâtab
أَنْتُنَّ لا تَمُدْنَ / تَمْدُدْنَأَنْتُما لا تَمُدّانِأَنْتِ لا تَمُدّينَMuhâtaba
Sizler uzatmıyorsunuz, uzatmazsınızSiz ikiniz uzatmıyorsunuz, uzatmazsınızSen uzatmıyorsun, uzatmazsınMuhâtaba
نَحْنُ لا نَمُدُّأَنا لا أَمُدُّMutekellim
Biz uzatmıyoruz, uzatmayızBen uzatmıyorum, uzatmamMutekellim
Şimdi mudaaf fiilin olumsuz muzârisi ile kurulmuş bir cümlenin i‘râbını yapalım.
لا يَقُصُّ الأبُ قِصَّةًBaba bir hikâye anlatmıyor.
لا : Lâ en-nâfiye
يَقُصُّ : Muzâri fiil, üçüncü tekil şahıs, eril.
الأبُ : Fâil, merfû, ref alâmeti sondaki damme.
قِصّةً Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.

Mudaaf Fiillerde Emir ve Nehiy Çekimi

Mudaaf Fiilin Emr-i Hâzır Çekimi

Bir mudaaf fiil olan مَدَّ (uzattı) fiilinden emr-i hâzır kipi elde etmek istediğimizde, yine sulâsî fiillerde emr-i hâzır kipinin bulunuşuna ilişkin yolu izlememiz gerekmektedir.
Buna göre:
1. Fiilin ikinci şahıs muzârisi (eril) alınır: أنْتَ تَمُدُّ
2. Baştaki muzâraat harfi atılır: مُدُّ
3. Baştaki muzâraat harfi atıldıktan sonra ardından gelen harf (burada –mim- harfi) harekeli olduğu için okunabiliyor, bu yüzden başa elif getirilmesine gerek bulunmuyor.
4. Son işlem olarak fiilin sonu cezm edilir: مُدَّ (Burada şeddenin üstündeki damme harekesinin fethaya dönüştüğünü ve bunun bir cezm alâmeti olduğunu hatırlayınız!)
Emr-i hâzır bulma kuralını, ikinci şahsa ait diğer formlar üzerinde de uygulayacak olursak, şöyle bir sonuç elde ederiz.
مُدّاأنْتُما تَمُدّانِ
مُدّواأنْتُمْ تَمُدّونَ
مُدّيأنْتِ تَمُدّينَ
مُدّاأنْتُما تَمُدّانِ
اُمْدُدْنَ/مُدْنَأنْتُنّ تَمْدُدْنَ/تَمُدْنَ
Bazen mudaaf fiilin “ikinci tekil şahıs eril” formu ile “ikinci çoğul şahıs dişil” formlarında emr-i hâzırlar; fiilin asıl hâli, yani şedde kullanılmadığı, idgâmsız hâli olan مَدَدَ – يَمْدُدُ yapısı dikkate alınarak kullanılır.
Bu durumda emr-i hâzır formu, ilgili şahıslar için -tıpkı sâlim bir fiilde olduğu gibi- şöyledir:
اُمْدُدْاُمْدُدُامْدُدُمْدُدُأنْتَ تَمْدُدُ
اُمْدُدْنَاُمْدُدْنَامْدُدْنَمْدُدْنَأنْتُنّ تَمْدُدْنَ
Buna göre, bir mudaaf fiil olan مَدَّ fiilinin emr-i hâzır kipinin çekimini şu şekilde düzenleyebiliriz:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
أَنْتُمْ مُدّواأَنْتُما مُدّاأَنْتَ مُدَّ (اُمْدُدْ)Muhâtab
Sizler uzatınızSiz ikiniz uzatınSen uzatMuhâtab
أَنْتُّ مُدْنَ (اُمْدُدْنَ)أَنْتُما مُدّاأَنْتِ مُدِّيMuhâtaba
Sizler uzatınızSiz ikiniz uzatınSen uzatMuhâtaba

Mudaaf Fiilin Nehy-i Hâzır Çekimi

Hatırlayacağınız üzere nehy-i hâzır, ilgili şahsa ait muzâri fiilin başına nehiy lâ’sı ( لا الناهية lâ en-nâhiye) getirilerek yapılıyordu.
Nehiy lâ’sı, başına geldiği muzâri fiili cezm ediyor, anlamı olumsuz emre çeviriyordu.
Dolayısıyla مدَّ fiilinin nehy-i hâzır çekimini ilgili şahıslar için aşağıdaki gibi yaparız.
Burada da fiilin “ikinci tekil şahıs eril” ile “ikinci çoğul şahıs dişil” formları için idgâmlı ve idgâmsız yapısına göre iki kullanımın söz konusu olduğunu biliniz:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
أَنْتُمْ لا تَمُدّواأَنْتُما لا تَمُدّاأَنْتَ لا تَمُدَّ (لا تَمْدُدْ)Muhâtab
Sizler uzatmayınızSiz ikiniz uzatmayınSen uzatmaMuhâtab
أَنْتُنّ لا تَمُدْنَ (لا تَمْدُدْنَ)أَنْتُما لا تَمُدّاأَنْتِ لا تَمُدِّيMuhâtaba
Sizler uzatmayınızSiz ikiniz uzatmayınSen uzatmaMuhâtaba

Mudaaf Fiilin Emr-i Gâib Çekimi

Emr-i gâib formunun üçüncü şahıslara dönük emir kipi olduğunu daha önce görmüştük.
Dolayısıyla ilgili şahsa ait muzâri fiilin başına kesra ile harekeli bir emir lâm’ı ( لام الأمر ) getirilerek yapıldığını biliyorsunuz.
Bu “emir lâmı”, başında kullanıldığı muzâri fiili cezm eder ve fiilin anlamını da dilek-istek kipine çevirir.
Şimdi مَدَّ fiilinin emr-i gâib çekimini aşağıdaki tabloda inceleyelim.
Burada da fiilin “üçüncü tekil şahıs eril” ile “üçüncü çoğul şahıs dişil” formları için idgâmlı ve idgâmsız yapısına göre iki kullanımın söz konusu olduğunu biliniz:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هُمْ لِيَمُدّواهُما لِيَمُدّاهُوَ لِيَمُدَّ (لِيَمْدُدْ)Muhâtab
Onlar uzatsınlarO ikisi uzatsınO uzatsınMuhâtab
هُنَّ لِيَمُدْنَ (لِيَمْدُدْنَ)هُما لِتَمُدّاهِيَ لِتَمُدَّMuhâtaba
Onlar uzatsınlarO ikisi uzatsınO uzatsınMuhâtaba

Mudaaf Fiilin Nehy-i Gâib Çekimi

Nehy-i gâib formunun üçüncü şahıslara yönelik olumsuz emir kipi olduğunu daha önce görmüştük.
Dolayısıyla ilgili şahsa ait muzâri fiilin başına “nehiy lâ’sı” ( لا الناهية lâ en-nâhiye) getirilerek yapıldığını biliyorsunuz.
Bu “nehiy lâ’sı”, başında kullanıldığı muzâri fiili cezm eder ve fiilin anlamını olumsuz emir kipine çevirir.
Şimdi مَدَّ fiilinin nehy-i gâib çekimini aşağıdaki tabloda inceleyelim.
Burada da fiilin “üçüncü tekil şahıs eril” ile “üçüncü çoğul şahıs dişil” formları için idgâmlı ve idgâmsız yapısına göre iki kullanımın söz konusu olduğunu biliniz:
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
هم لا يَمُدّواهما لا يَمُدّاهو لا يَمُدَّ (لا يَمْدُدْ)Gâib
Onlar uzatmasınlarO ikisi uzatmasınO uzatmasınGâib
هُنّ لا يَمُدْنَ (لا يَمْدُدْنَ)هما لا تَمُدّاهِي لا تَمُدَّGâibe
Onlar uzatmasınlarO ikisi uzatmasınO uzatmasınGâibe
Şimdi aşağıdaki cümlelerde emir ve nehiy kiplerinin nasıl kullanıldığına bakalım ve cümlelerin i‘râbını yapalım:
Emr-i hâzır:
عُدّوا الأشْجارَ في الحَديقَةBahçedeki ağaçları sayınız.
عُدّوا : Emr-i hâzır, ikinci çoğul şahıs eril, meczûm, cezm alâmeti nûn harfinin düşürülmesi, fâ‘ili bitişik zamir olan vâvu’l-cemâ‘a ( و ).
الأشْجارَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.
في : Harf-i cer
الحَديقَة : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.

Nehy-i hâzır:
! لا تَشُكَّ في صَديقِكَArkadaşından şüphelenme!
لا : Lâ en-nâhiye (muzâri fiilin başına gelir, onu cezm eder ve anlamını olumsuz emir kipine çevirir).
تَشُكَّ : Muzâri fiil, ikinci şahıs, tekil, eril, başındaki lâ en-nâhiye’den dolayı meczûm, cezm alâmeti sondaki fetha, çünkü mudaaf fiil.
في : Harf-i cer
صَديقِ : صَديقِك Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, ayrıca muzâf; ك muzâfun ileyh, mahallen mecrûr, çünkü zamir (zamirler mebnîdir, değişmez).
Emr-i Gâib:
لِيَمُرَّ مِنْ هذا الطّريقِBu yoldan geçsin.
لِ : Lâmu’l-emr
يَمُرَّ : Muzâri fiil, üçüncü şahıs, tekil, eril, başındaki lâmu’l emr’den dolayı meczûm, cezm alâmeti sondaki fetha, çünkü mudaaf fiil, fâ‘il gizli zamir (هُو ).
مِنْ : Harf-i cer
هذا : İşaret sıfatı (ismu’l-işâra), mahallen mecrûr, çünkü mebnî.
الطّريقِ : Muşârun ileyh, mecrûr (çünkü işaret sıfatına uymak zorunda), cer alâmeti sondaki kesra.
Nehy-i Gâib
لا يَمَلّوا مِن الجَهْدِ!Çabalamaktan bıkmasınlar!
لا : Lâ en-nâhiye (muzâri fiilin başına gelir, onu cezm eder ve anlamını olumsuz emir kipine çevirir).
يَمَلّوا : Muzâri fiil, üçüncü şahıs, çoğul, eril, başındaki lâ en-nâhiye’den dolayı meczûm, cezm alâmeti sondaki nûn’un düşmesi (hazfu’n-nûn), fâ‘ili bitişik özne zamiri vâvu’l-cemâ‘a ( و ).
مِن : Harf-i cer
الجَهْدِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.





http://2kelime.com/     -     tkuzan@gmail.com