Arapça Dil Bilgisi - 28

İsm-i Mekân, İsm-i Zaman, İsm-i Âlet, İsm-i Tasgîr, İsm-i Nisbe

Mekân ve Zaman Bildiren İsimler

Mekân ve zaman ismi, bir fiilden türetilip fiilin gerçekleştiği yeri ve zamanı bildiren isimdir.
1. Sülâsî fiillerin ism-i mekân ve ism-i zaman yapılarının iki kalıbı vardır: مَفْعِلٌ - مَفْعَلٌ
a. Sülâsi fiilin muzârisinde aynu’l-fiil (orta harf ) fethalı veya dammeli olursa ism-i mekân ve ism-i zaman için ( مَفْعَلٌ ) kalıbı kullanılır.
b. Sülâsi fiilin muzârisinde aynu’l-fiil (orta harf ) kesralı olursa ism-i mekân ve ism-i zaman için (مَفْعِلٌ) kalıbı kullanılır.
2. Mezîd fiillerden ism-i mekân ve ism-i zaman, ilgili fiilin ism-i mefûlü kalıbında türetilir.

Sülasi Fiiller
MâzîMuzâriMekân İsmi: مَفْعَل Formunda
كَتَبَ yazdı يَكتُبُ yazıyor, yazarمَكْتَب ofis, büro; masa (yazı yazma mekânı)
لَعِبَ oynadıيَلْعَبُ oynuyor, oynar مَلعَب stadyum, saha (oynama yeri)
Muzâride Orta Harfi Kesra Olan Fiiller
MâzîMuzâriMekân İsmi: مَفْعِل Formunda
جَلَسَ oturdu يَجْلِسُ oturuyor, otururمَجْلِس meclis (oturma mekânı)

Mezid Fiiller
MâzîMuzâri Mekân İsmi: İsm-i Mefûl Formunda
اِسْتَشْفىيَسْتَشفيمُستَشْفى hastane (şifa talep edilen yer)
اِلْتَقىيَلْتَقيمُلْتَقى forum (buluşma yeri)
مُجَمَّعَيُجَمِّعُ مُجَمَّع kompleks, site (toplanılan yer)

İllet harfiyle biten fiillerin mekân ve zaman isimleri yapılırken son hareke “fetha” olur.
Örnek:

يَأْويbarındırıyor>مَأْوَىbarınma yeri, barınak
يَلْهوeğleniyor>مَلْهَىeğlence mekânı, disko

Araç Gereç İsmi

Araç gereç isimleri türetmek için yaygın olan formlar şöyledir:

FormlarKök HarflerÖrnek
مِفْعالف ت حمِفْتاحanahtar (açma aracı)
مِفْعالق ي سمِقْياسölçek (ölçme aracı)
مِفْعَلص ع دمِصْعَدasansör (yukarı çıkma aracı)
مِفْعَلث ق بمِثْقَبdelgeç (delme aracı)
مِفْعَلةك ن سمِكْنَسةsüpürge (süpürme aracı)
مِفْعَلةف ر ممِفْرَمَةkıyma makinası (kıyma aracı)
فَعّالةغ س لغَسّالةçamaşır makinası (yıkama aracı)
فَعّالةد ر جدَرّاجةbisiklet (ilerleme aracı)

Küçültme İsmi

Arapçada bir şeyi küçük veya sevimli göstermek için kullanılan isim türüdür.
Küçültme ismi فُعَيْل veya ona benzer formlarla oluşturulur.

Kelimenin ikinci harfinden sonra bir med harfi gelirse, bu med harfi kesra ile harekelenen şeddeli ye (يِّ) harfine dönüşür. (فُعَيِّل).
كِتاب kitap>كُتَيِّبkitapçık
صَغيرküçük>صُغَيِّ küçücük

Bilimsel terim üretiminde bu yapıdan yararlanılır:
البُطَين الأيمَن والأيسَر sağ ve sol karıncık
الأُذَين الأيمن من القَلب sağ kulakçık (kalpte)
البُوَيضة yumurtacık
المُخَيخ beyincik
شُعَيرات دَمَوِيّة kılcal damarlar
كُرَيّات الدَّم الحَمراء alyuvarlar

Nispet İsmi

Ülke veya şehir adlarının sonuna nisbet ya’sı (yâ’u’n-nisbe) eklenerek aidiyet anlamı elde edilir:
عِراقِي Iraklı
مِصْرِي Mısırlı
إيراني İranlı

İsimden isim türetmek için kullanılan nispet yâ’sı, bir ülkeye, şehre veya köye; bir dine, mezhebe, tarikata, inanca; bir sanat ya da düşünce akımına veya bir kuruma mensubiyeti ya da herhangi bir şeye aitliği ifade eder ve bu yolla elde edilen kelimeye nisbet ismi adı verilir.
Eril için “-iyyun”, dişil için “-iyyetun” eki eklenerek oluşturulur:
لُبْنان Lübnan> لُبنانِيَّة Lübnanlı (kadın)لُبنانِّ
عَرَب Arap>عَرَبِيّة Arap (kadın)عَرَبِّ
تاريخ tarih>تاريخيّةtarihî (dişil sıfat)تاريخيّ

Düşünce ve sanat akımlarının adlarında da nispet ekinin dişil formundan yararlanılır:
التَّعَدُّدِيّة çoğulculuk
الشَّعْبِيَّة halkçılık
الفاشِيّة faşizm
القَوْمِيّة milliyetçilik
الاِشْتِاكِيّة sosyalizm
الواقِعِيّة realizm, gerçekçilik
الرَّمْزِيّةsembolizm

Özel isimlerde kelimenin sonunda “elif ” veya “tâ’ marbûta” varsa ya da ülke adlarının sonu “-yâ” ile bitiyorsa nisbet yâ’sı ekleneceğinde bunlar atılır, sonra “nispet yâ”sı eklenir:
تُرْكِيا Türkiye>تُرْكِيّة Türk (kadın)تُرْكيّ
أمْريكا Amerika>أمْريكِيّةAmerikalı (kadın)أمْريكيّ
مَكَّة Mekke>مَكِّيّMekkeli, Mekke’ye ait olan
مَدينةMedine >مَدَنيMedineli, Medine’ye ait olan

Kelimenin sonunda elif-i maksûre varsa nisbet ismi yapılırken elif-i maksûre vâv ( و ) harfine çevrilir:
دُنيا dünya>دُنْيَويdünyevî, dünyaya ait
مَعْنى mâna, anlam>مَعْنَويmanevî, anlamsal
فَتى genç>فَتَويgençliğe ait






http://2kelime.com/     -     [email protected]